Artikel
Stefaan van Biesen legt een oor op het gras
Lokeren slaagt erin om met zijn bescheiden zomerse openluchttentoonstellingen in Park Ter Beuken steeds een hoog niveau te halen. Deze zomer gaat Stefaan van Biesen een intense conversatie aan met de duistere, sprookjesachtige kant van het park met de eeuwenoude bomen. De kunstenaar zegt het park vooral te beschouwen 'als een imaginaire kamer waarin ik verblijf'. Dat verblijf resulteerde in een prachtige expositie.
De titel van de tentoonstelling, Een oor op het gras, verwijst "naar mijn situatie als observator en aandachtige luisteraar naar de dialectiek van de plaats. Ik wil er bijna anoniem zijn en er mentaal in verdwijnen, zodat enkel het getoonde een restant of verstilde getuigenis is van mijn aanwezigheid tijdens het voorbereidingsproces."
Aldus een citaat uit de catalogustekst van Johan Pas. Maar je hebt de catalogus niet nodig om van deze tentoonstelling te genieten. De beelden van Stefaan van Biesen spreken zelf. Ze zijn enigszins ouderwets-romantisch van sfeer, maar overstijgen die categorisering door hun fascinerende vormelijke articulatie.
Het stenen beeld dat van een hoge tak loodrecht naar beneden hangt, 'Valeriaan', is adembenemend mooi, precies mede door de perfect gestileerde uitvoering. Het loodrecht als een peillood naar beneden gericht zijn wordt versterkt door het naar boven toe dichter bij elkaar komen van de twee riemen met dwarsverbindingen waarin het beeld is opgehangen, waardoor de illusie van hoogte wordt versterkt. De stenen figuur zelf doet door haar gepolijste vorm eveneens aan een peillood denken. Het is een soort platte kegel, die door de gestileerde neus een geabstraheerd menselijk gezicht krijgt. Maar onder die strakke vorm sluimert toch ook iets onthutsends: een mens die met zijn hoofd naar beneden hangt.
Het is het eerste beeld - het dateert al uit 1993 - dat je terzijde van het kronkelend pad in het vijverpark tegenkomt. Het tweede beeld moet je tegen de oude muur aan de andere kant van het pad zoeken. Het is een bruine vierkantige zuil met een geboetseerde neus erop geplaatst en bovenop wat takken en gebladerte als een kruin. In dit beeld dat onze kinderlijke verbeelding aanspreekt, waarin bomen menselijke trekken krijgen, creëert Biesen een spanning tussen de geometrische vorm van de zuil en de organische elementen.
Dat contrast schuilt ook in het gave Fluisterhuisje (1998), dat aan de voet van een dikke boom is geplaatst. Het huisje met zijn strakke vorm leunt met zijn schuine dakpunt tegen de stam. Het doet ons op een kunstmatige wijze naar de natuur kijken door de gleuf in de achterwand, waardoor je alleen een strookje van de stam kunt zien. Ook hier speelt de tegenstelling cultuur versus natuur, die kenmerkend is voor het park. Als 19de-eeuwse romantische creatie heeft dat openbare park ook een ambigue karakter: een stukje getemde natuur in een stedelijke context om tot rust te komen, maar ook een oord van kinderlokkers en aanranders.
Die ambiguïteit is bijvoorbeeld voelbaar in het werk met de kussens die hoog tegen de stammen van bomen zijn gebonden. Op de voorkant van de kussens staan afbeeldingen van voeten afgedrukt: beelden van een vroegere videoperformance waarbij Van Biesen als een wildeman, in wingerdbladeren gehuld, op het parket danst. De mythische wildeman is in deze performance een schrijnende parodie op de mythe van de natuurmens.
De sculptuur Landscape/Mindscape even verderop is een hangende transparante kap met een houten rand op ooghoogte. Als je eronder gaat staan, kom je in een andere wereld terecht. De kap werkt als een soort geluidenvanger: wat daarvoor nog een onuitgesproken achtergrondruis was, lijkt nu in afzonderlijke componenten uiteen te vallen. Je wordt je bijvoorbeeld erg bewust van het water dat wat verder in de vijver stroomt. Aan de binnenkant is op de ronde houten rand op ooghoogte een panorama van een uitgestrekt veld met bijenkorven aangebracht. Als je een tijdje onder de ronde kap hebt vertoefd, verlies je je oriëntatie. Van Biesen weet je dus ook zonder een beroep te doen op een romantische vormentaal, sterke ervaringen te laten ondergaan.
Bijenkorven staan niet alleen afgebeeld op het panorama onder de transparante kap. Van Biesen maakte er ook een aan de andere kant van het stenen bruggetje. Het kunstwerk 'De werkster' bestaat uit een eenvoudige rechthoekige bijenkast met daarnaast een enorme baljurk aan een draad. Het laatste werk in Park Ter Beuken, met uitgegraven schaduwen van een koordloper in het grasperk gaat een beetje de mist in. Dat belet niet dat Stefaan van Biesen zich in deze parktentoonstelling ontpopt als een interessant 'melancholisch' kunstenaar die het volgen waard is.
Eric Bracke, De Morgen, 8 juni 1998.
Met romantisch bedoelen we in dit geval geen intieme sfeer met kaarslicht en zo. Het is de romantiek die eind achttiende eeuw over de kunst en de literatuur neerstreek die weergalmt in het werk van Van Biesen. Dan denken we aan filosoof en schrijver Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) die stelt dat de mens is verdorven door de maatschappij en moet terugkeren naar zijn paradijselijke natuurstaat. Rousseau idealiseerde de ‘edele wilde’ (le bon sauvage) die niet gebonden is door de maatschappij en de vooruitgang. En emotie was volgens de Zwitser belangrijker dan verstand.
Ook in Amerika waren enkele decennia later verwante ideeën over de terugkeer naar de natuur te horen. In de eerste plaats bij Henry David Thoreau (1817-1862) die bekend werd met Walden, het boek waarna de Nederlandse schrijver Frederik van Eeden (De Kleine Johannes) zijn utopische kolonie noemde. Thoreau, een ecologist avant-la-lettre, filosofeerde over de verhouding tussen de mens en de natuur en hij was voor het in stand houden van de wildernis. Hij was ook beïnvloed door zijn vriend en mentor Ralph Waldo Emerson, de hogepriester van het transcendentalisme. De transcendentalisten menen dat er nog iets is buiten het bewustzijn, iets dat wij niet kunnen zien of kunnen beredeneren. Iets dat onze zintuiglijke ervaring en onze ratio te boven gaat.